چگونه می شود با فساد مبارزه کرد؟

" فساد اقتصادی و اداری در دنیای مدرن همانند گذشته از روال عادی  برخوردار نیست ". این اولین نکته ای است که کارشناسان سازمان شفافیت بین الملل بر آن تاکید دارند . آنها معتقدند که فساد در دل خود پیچیدگی هایی دارد و لذا برخورد با آن نیز به همان اندازه و بلکه بیشتر باید از  پیچیدگی های خاصی برخوردار باشد . این برخورد های پیچیده با فساد در یک کلمه و آن " شفافیت " عینیت می یابد .

شفافیت و یا همان transparency  ، الگو و بستر روابط نهادها و سازمانها با جامعه است . دولتها و سازمانها ، طبق اصول کنوانسیون سازمان ملل متحد ، موظفند در ارایه اطلاعات خود ، " شفافیت " را مد نظر خود قرار دهند و با استناد به آن ، جامعه را از روابط درونی خود آگاه کنند ، زیرا آنها باید خود را در برابر جامعه متعهد بدانند و نسبت به آن " مسئول" و " پاسخگو" باشند .

با توجه به همین اصل ، سازمان شفافیت  بین الملل  هر ساله با بررسی جامعه اطلاعاتی خود که متشکل از " پاسخ دهندگان " تعریف شده است ، درجه فساد را در کشورهای مورد مطالعه اندازه گیری می کند و به آنها نمره صفر تا 10 می دهد . صفر بالاترین شاخص فساد و 10 پایین ترین شاخص فساد است .

مهمترین پارامتری که در بررسی فساد سازمان شفافیت بین الملل مورد ارزیابی قرار می گیرد ، پرداخت " رشوه " است . به اعتقاد کارشناسان اقتصادی، پرداخت رشوه باعث می شود روند کار از حالت عادی و کارشناسی خود خارج و به انحراف کشیده شود و بسته به نوع و میزان پرداخت رشوه، افراد و یا شرکتهای بی کفایت کار را در دست بگیرند .

بررسی های سازمان شفافیت بین الملل  در زمینه پرداخت رشوه حاکی از آن است که در بعضی از کشورها میزان پرداخت رشوه کم اما متناوب است اما در برخی از کشورهای دیگر میزان پرداخت رشوه زیاد اما از تناوب کمتری  برخوردار است . میانگین رشوه ای که اعضای یک خانوار در سال گذشته پرداخت کرده اند، در میان کشورها و بسته به نوع و میزان درآمدها اختلاف زیادی دارد . این اختلاف از 36 دلار در کشور پاراگوئه شروع و به 205 دلار در کامرون ختم می شود .

 جدول زیر میزان پرداخت رشوه  در میان کشورهای مورد بررسی را نشان می دهد :

یاد آوری این نکته لازم است که درآمد سرانه و قدرت خرید در کشورها متفاوت است و این به آن معناست که " اهمیت اقتصادی " رشوه ،در یک کشور با کشور دیگر متفاوت است . این اهمیت را می توان با بررسی نسبت" رشوه پرداخت شده" با "تولید ناخالص داخلی سرانه" و اینکه این میزان به خانوارهای هر کشور چقدر خسارت می زند ، مورد ارزیابی قرار داد.

 براساس ارزیابی و مطالعه سازمان شفافیت بین الملل، میزان پرداخت رشوه در کشورهای کامرون ، غنا و نیجریه بیش از 20 درصد تولید ناخالص داخلی سرانه است . این نسبت برای کشورهای هند ، کنیا، مولداوی ، توگو ، و اوکراین بین 10 تا 20 درصد است، برای کشورهای بولیوی ، جمهوری دومینیکن ، گواتمالا ، لیتونی ، مکزیک ، پاکستان ، پاراگوئه ، پرو ، رومانی ، روسیه و صربستان کمتر از 10 درصد است .

زمینه فراهم شده برای پرداخت رشوه آنقدر گسترده است که بسیاری گمان می برند کاهش این زمینه  در سالهای آتی امکان پذیر نیست  . برای مثال 57 درصد پاسخ دهندگان به سازمان بین الملل شفافیت اظهار داشتند که فساد – که در اصل همان پرداخت رشوه است - در سال گذشته بدتر شده و 44 درصد نیز اظهار کرده اند که در سالهای آینده بدترهم خواهد شد . این اظهار نظر تنها از طرف مردم کشورهای کم درآمد مطرح نشده بلکه مردم کشورهای توسعه یافته مانند ایالات متحده و کانادا نیز در نظر سنجی های خود به افزایش فساد طی سالهای گذشته اذعان کرده اند . در ایالات  متحده 65 درصد ودر کانادا 58 درصد پاسخ دهندگان نه تنها اظهار داشته اند که فساد در سالهای گذشته افزایش داشته بلکه نسبت به  کاهش فساد در سالهای آتی هم خوش بین نیستند .

فساد و پرداخت رشوه در ایران

پرداخت رشوه از دیر باز در اقتصاد ایران هم  وجود داشته است و هم اکنون نیز وجود دارد و بسته به شدت و ضعف آن، قوانین و مقرراتی هم وضع شده است .

بنا به گزارش موسسه تحقیقاتی تدبیر ، مطالعات انجام شده در ایران حاکی از شیوع وسیع پرداخت رشوه در ایران است . این گستردگی در مطالعات اخیر سازمان شفافیت بین الملل نیز کاملا مشهود است . بطوری که در ارزیابی این سازمان درجه فساد در ایران از عدد 10 عدد 9/2 را بدست اورده و ایران را در رتبه 88 ام جهان قرار داده است .

موسسه تدبیر برای نشان دادن گستردگی و شیوع پرداخت رشوه به آماری در این زمینه اتکا کرده و آورده است " بر اساس نظر سنجی های به عمل آمده 40 درصد از مدیران مجبور بودند برای کارهای خود رشوه پرداخت کنند و این امری عادی تلقی می شده است ." [1]

اگر این آمار 40 درصدی را با آمار 15 درصدی کشورهای صنعتی ، 30 درصدی آسیا و نیز 65 درصدی کشورهای مشترک المنافع مقایسه کنیم متوجه می شویم که میانگین پرداخت رشوه در ایران بالاتر از کشورهای صنعتی و قاره اسیا و پایین تر از کشورهای مشترک المنافع است .

 در همین حال آمار جالب توجه دیگری در زمینه گستردگی شیوع فساد در ایران وجود دارد . بنا بر آماری که در سال 1379 بدست آمده " 65 درصد از مدیران مصاحبه شده در ایران اذعان داشته اند که مجبور به پرداخت مبالغ ویژه و غیر قانونی بوده اند ." [2]

اما چگونه می شود  با فساد و پرداخت رشوه مبارزه کرد ؟ به طور قطع " شفافیت " نقش موثری در مبارزه با فساد دارد ، ولی نحوه دست یافتن به شفافیت هم بسیار مهم است ، چون طی کردن این راه مستلزم " ابزارهایی " است که نباید از سوی قدرت های حاکمه تعریف و تببین شوند زیرا می توانند منجر به دخالت حکومت و در نتیجه تبدیل به انحصارهای غیر معقول شود و " شفافیت " ، "شفافیت حکومتی " گردد .

در این راستا مهمترین ابزاری که برای مبارزه با فساد توسط قریب به اکثر کارشناسان تعریف شده ، وجود رسانه های مستقل است . رسانه هایی که ازقدرت ازادی بیان برخوردار باشند و بتوانند نقادی کنند و در نوع خود " واترگیت " هایی را بوجود آورند . بدون این ابزار مبارزه با فساد و " شفافیت " راه به جایی نمی برد .